"Баграціён": як гэта было. 10 важных пытанняў аб стратэгічнай наступальнай аперацыі летам 1944-га

З нашымі экспертамі мы пастараліся разабрацца ў падоплецы лёсавызначальных падзей на беларускай зямлі вясной-летам 1944 года, даведаліся амаль невядомыя да нядаўняга часу факты. Такім чынам, знаёмцеся: вядучы навуковы супрацоўнік аддзела публікацый Нацыянальнага архіва Беларусі кандыдат гістарычных навук Вячаслаў СЕЛЕМЕНЕЎ і дацэнт гістарычнага факультэта Белдзяржуніверсітэта кандыдат гістарычных навук Кузьма КАЗАК.

- Якая абстаноўка склалася перад пачаткам вырашальнага наступлення летам 1944 года і што прадвызначыла поспех аперацыі "Баграціён"?

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: Цікава, што ўжо пасля разгрому немцаў пад Масквой у 1942 годзе сярод кіраўніцтва Беларусі панаваў паднесены настрой. Усе жылі ўпэўненасцю, што ў бліжэйшы час вызваляць нашу краіну. Але на справе не так проста ўсё складвалася. Поспехамі былі толькі некаторыя аперацыі. У лістападзе 1943 года савецкія войскі занялі Гомель, у лютым 1944-га вызвалілі Рагачоў. Але "Беларускі балкон" (выступ па лініі фронту ўглыб СССР плошчай 250 тысяч квадратных кіламетраў. – Аўт.) прабіць асабліва не змаглі. Наскокам нічога не атрымалася.

К. КАЗАК: Сапраўды, спробы выцесніць ворага з беларускай зямлі прадпрымаліся і ў 1942 годзе, і ў 1943-м. Але тады Чырвоная армія дзейнічала разарвана. "Баграціён" – першая стратэгічная аперацыя Вялікай Айчыннай вайны, якая рыхтавалася вельмі грунтоўна і планамерна. Прадугледжвалася магутнымі ўдарамі чатырох франтоў прарваць абарону праціўніка на шасці напрамках, акружыць і знішчыць варожыя групоўкі, сканцэнтраваныя на флангах "Беларускага балкона", а гэта раёны Віцебска і Бабруйска, затым акружыць асноўныя сілы нямецкай групы армій "Цэнтр" усходней Мінска і цалкам вызваліць Беларусь. Войскамі франтоў камандавалі выдатныя ваеначальнікі генералы арміі К.К. Ракасоўскі, І.Х. Баграмян, генерал-палкоўнікі Г.Ф. Захараў і І.Д. Чарняхоўскі. Каардынацыю франтавых дзеянняў ажыццяўлялі прадстаўнікі Стаўкі – начальнік Генеральнага штаба Маршал Савецкага Саюза А.М. Васілеўскі і намеснік Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Маршал Савецкага Саюза Г.К. Жукаў.

Чырвоная армія мела ўражлівую колькасную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, яе ўдалося нарасціць да пачатку аперацыі "Баграціён". Па гарматах і мінамётах склаўся больш як трохразовы перавага, па танках і САУ – больш як у шэсць, па самалётах – у чатыры разы. Па жывой сіле савецкія войскі пераўзыходзілі часткі вермахта дзесьці на паўмільёна чалавек.


- Выпадкова пачатак аперацыі быў запланаваны на 23 чэрвеня? І чаму яе называюць рэваншам за 1941-ы?

К. КАЗАК: Верагодна, невыпадкова. 22 чэрвеня 1944-га – сімвалічная дата: роўна тры гады пасля ўварвання немцаў на тэрыторыю Савецкага Саюза ў рамках аперацыі "Барбароса". Савецкія войскі праводзяць разведку боем, а на наступны дзень пасля магутнай артылерыйскай падрыхтоўкі 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага франтоў пераходзяць у імклівае і нечаканае наступленне.
В. СЕЛЕМЕНЕЎ: У ходзе аперацыі "Баграціён" практычна люстэркава паўтарыліся падзеі 1941 года. Але на гэты раз у катлах гінулі нямецкія дывізіі. Савецкія войскі скарысталіся тактыкай імклівага прасоўвання для ўзяцця ворага ў кольца акружэння, якое потым пастаянна сціскалі. Не рынуліся слепа на так званыя фатэрлянды (загадзя падрыхтаваныя глыбокаэшэланаваныя лініі абароны, гарады-крэпасці на акупаванай тэрыторыі Беларусі. – Аўт.), а наадварот, іх абыходзілі. Вызваляючы ўсё новыя і новыя тэрыторыі, тым самым падзялялі і драбілі падраздзяленні ворага, пераразаючы ім дарогу да адступлення.

Цяпер тылы праціўніка грамілі савецкія танкавыя корпусы. З мінскага катла не савецкія байцы прарываліся на ўсход, а нямецкія акружанцы прабіраліся лясамі на захад.

К. КАЗАК: Як ні круці, а нашы выдатныя палкаводцы перайгралі нямецкіх стратэгаў. Зрабіўшы працу над памылкамі, у ходзе аперацыі "Баграціён" тыя пралікі, якія былі дапушчаны ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны, яны змаглі павярнуць у перавагі. Гэта сапраўды быў аглушальны рэванш за няўдачы 1941-га. Нямецкія генералы ацэньвалі гэтыя падзеі як "непасрэдна набліжаўшыя жахлівую катастрофу".

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: Савецкім войскам вельмі доўга не ўдавалася заганяць немцаў у буйныя катлы. Праціўнік альбо паспяваў адводзіць свае войскі, альбо прарываў акружэнне. Але аперацыя "Баграціён" прадэманстравала некалькі паспяховых разгромаў акружаных груповак нямецкіх войскаў. Так, 25 чэрвеня быў узяты ў кольца і неўзабаве разгромлены Віцебскі ўмацраён. Каля 8000 нямецкіх салдат змаглі вырвацца з кальца, але зноў былі акружаны – і капітулявалі. Усяго пад Віцебскам загінулі каля 20 тысяч нямецкіх салдат і афіцэраў, парадку 10 тысяч трапілі ў палон.

- Чаму аперацыя "Баграціён" стала для немцаў громам сярод яснага неба?

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: Строгая сакрэтнасць і тое, што яе ўдалося захаваць аж да самага пачатку наступлення, – важная яе асаблівасць і адначасова залог поспеху. Маштабная падрыхтоўка праходзіла з грунтоўнай маскіроўкай. Ваінскія часткі перагрупоўваліся ноччу, а днём ад фронту ў тыл ішлі эшалоны з макетамі танкаў і гармат. У многіх месцах наводзілі ілжывыя пераправы, пракладвалі для бачнасці дарогі.

Трэба аддаць належнае савецкаму камандаванню. План аперацыі ведала толькі абмежаваная колькасць людзей. Нават для партызан, што відаць з архіўных дакументаў, наступленне Чырвонай арміі было нечаканым. У сваіх мемуарах камандзіры партызанскіх фарміраванняў ніколі не пісалі, што ведалі пра гатаваную аперацыю.

К. КАЗАК: Каменданты нямецкіх гарнізонаў да апошняга не верылі ў самую магчымасць такога імклівага прасоўвання савецкіх войскаў. Пратаколы допытаў паказваюць, што яны патрабавалі пераканацца ў вызваленні беларускіх гарадоў. Той жа Бабруйск па ваенных законах, палягалі немцы, немагчыма ўзяць на працягу двух-трох дзён, як мінімум патрабавалася восем.

- Чаму зацішша на фронце перад аперацыяй "Баграціён" было сур'ёзным выпрабаваннем для беларускіх партызан? Можна сказаць, пытаннем жыцця і смерці. І як гэта адбілася на іх удзеле ў аперацыі?

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: Немцы скарысталіся зацішшам на фронце ў красавіку-маі 1944 года, каб зачысціць прыфрантавую зону ад партызан. Для гэтых мэтаў прыцягнулі не толькі карныя і ахоўныя часткі, але і ваінскія, якія стаялі раней па лініі фронту. Як пісаў адзін з удзельнікаў гэтых падзей маёр А.Ф. Бардадын, які ўваходзіў у склад аператыўнай групы Беларускага штаба партызанскага руху ў Полацка-Лепельскай зоне, гэта быў самы цяжкі перыяд для партызан. Немцы правялі дзве буйныя аперацыі "Мрок" ("Рэгеншаўэр") (у іншых крыніцах "Лівень". – Аўт.) і "Вясенняе свята" ("Фрулінгсфест"). У агульнай складанасці ў баявых дзеяннях супраць партызан Полацка-Лепельскай зоны ўдзельнічала каля 60 тысяч салдат і афіцэраў, 137 танкаў, 235 гармат, 70 самалётаў, два браняцягнікі. Сілы, вядома, няроўныя: кадравыя часткі нямецкіх дывізій і партызанскія фарміраванні, у складзе якіх у асноўным мясцовыя жыхары.

Першага лютага 1944 года на ваенным савеце 1-га Прыбалтыйскага фронту, палічыўшы, што ў немцаў няма сіл для буйной антыпартызанскай аперацыі, і ўлічыўшы іншыя фактары, было вырашана абараняць зону, пабудаваўшы абарончыя збудаванні на працягу 240 кіламетраў. На працягу двух тыдняў немцы сціскалі кальцом усю партызанскую зону, прымушаючы партызан адступіць амаль да Ушачаў. Камандуючы партызанскімі сіламі Полацка-Лепельскай зоны Уладзімір Лабанок 17 красавіка звярнуўся ў Маскву з прапановай вывесці з акружэння партызанскія брыгады. Але прыйшоў адказ працягваць супраціў.

Да 29 красавіка стварылася крытычная сітуацыя, якая пагражала разгромам партызанскіх фарміраванняў, пра што Лабанок зноў радыруе ў Маскву. У гэты раз атрымлівае каманду прарывацца.

Разграміўшы партызан Полацка-Лепельскай зоны, немцы ўзяліся за народных мсціўцаў Барысаўска-Бягомльскай. Да 26 чэрвеня, калі ўжо ішла аперацыя "Баграціён" і войскі Чырвонай арміі вызвалілі частку Беларусі, працягвалася карная аперацыя "Кармаран" ("Баклан").

К. КАЗАК: Па сутнасці ў тыле ворага дзейнічаў другі фронт – настолькі магутнай была гэтая сіла. Ужо ў 1943 годзе колькасць партызанскіх атрадаў у БССР налічвалася больш за 830. Яны аднаўлялі савецкую ўладу, кантралявалі звыш 100 тысяч квадратных кіламетраў беларускай зямлі, або каля 60 % акупаванай тэрыторыі.

Непасрэдна перад пачаткам аперацыі "Баграціён" партызаны разгарнулі трэці этап рэйкавай вайны. У ноч з 19 на 20 чэрвеня народныя мсціўцы перайшлі да актыўных дзеянняў. Яны ўсталявалі каля 10,5 тысячы мін і зарадаў, падарвалі ў агульнай складанасці каля 40 тысяч рэек. Магутны адцягваючы партызанскі налёт на некалькі дзён пазбавіў нямецкія войскі ўсякага кіравання. Многія чыгуначныя магістралі, нягледзячы на меры, якія прадпрымаліся з боку немцаў па іх аднаўленні, былі паралізаваны да канца аперацыі "Баграціён". Паводле архіўных даных, цалкам спыніўся рух на лініях Орша – Барысаў, Орша – Магілёў, Маладзечна – Полацк, Брэст – Баранавічы – Мінск, Баранавічы – Лунінец і далей. А яны з'яўляліся важнай падсілкоўкай групоўкі праціўніка на фронце.
За перыяд з 20 па 29 чэрвеня партызанскія брыгады і атрады на асноўных дарогах перад 1-м Прыбалтыйскім і 3-м Беларускім франтамі знішчылі звыш 25 тысяч рэек, 8 мастоў, амаль 6 тысяч метраў ліній сувязі, 137 тэлеграфных слупоў і 3,5 тысячы шпал, звыш 20 ваінскіх эшалонаў і 20 паравозаў.

Сапраўды, складана пераацаніць ролю партызан у ходзе аперацыі "Баграціён". Яны вызвалялі ад нямецкіх захопнікаў цэлыя раёны. Праводзілі буйныя дыверсіі, грамілі варожыя гарнізоны, захоплівалі населеныя пункты перад падыходам рэгулярных частак, паказвалі найкарацейшыя маршруты ў тыл праціўніка і аб'ядноўваліся з воінамі Чырвонай арміі, каб разам граміць ворага.

- Мінск нашы войскі вызвалілі 3 ліпеня і зачынілі мінскі кацёл: у акружэнні ўсходней сталіцы апынулася 105-тысячная групоўка ворага. Некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што немцы, спрабуючы прарвацца з катла, імкнуліся зноў захапіць вызвалены Мінск. Ці так гэта?

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: Такая спроба на самай справе была. Захавалася дакументальнае сведчанне "аб дзеянні партызанскіх брыгад па абароне Мінска і ахове асабліва важных аб'ектаў". У гэтым архіўным дакуменце апісваецца сітуацыя пасля выгнання немцаў з горада. Паказваецца, у прыватнасці, што трэба было вырашыць яшчэ многа складаных задач, так як падчас правядзення аперацыі "Баграціён" "у тыле нашых частак заставаліся буйныя групоўкі нямецкіх войскаў". У дні 5–8 ліпеня непасрэдна ў наваколлях Мінска знаходзілася да 30 тысяч нямецкіх салдат і афіцэраў, частка з іх з цяжкім узбраеннем. Яны спрабавалі злучаць свае разарваныя падраздзяленні і выводзіць іх на захад.

У той жа час часткі Чырвонай арміі не маглі пакінуць у Мінску і яго наваколлях буйныя вайсковыя злучэнні для яго абароны і аховы аб'ектаў, паколькі наступленне развівалася імкліва. Праціўнік, скарыстаўшыся гэтым, паспрабаваў уварвацца ў горад. У захаваных дакументах паказваецца, што на світанні 7 ліпеня асобныя групы нямецкіх падраздзяленняў агульнай колькасцю да 350 чалавек праніклі ў Мінск. Ім удалося дайсці да раёнаў Тэатра оперы і балета, яўрэйскіх могілак, аэрадрома ў раёне Лошыцы, дзе завязаліся баі з нашымі часткамі. У выніку групоўкі праціўніка былі знішчаны і часткова рассеяны. Зразумела, што адчайны прарыў немцаў быў асуджаны на правал. Але гэты факт кажа пра тое, што пасля вызвалення 3 ліпеня горад не мог спаць спакойна. І савецкія салдаты зноў абаранілі сталіцу.

Згодна з архіўнымі дакументамі, неўзабаве на бліжэйшых подступах да Мінска арганізавалі прыкрыццё: сіламі прыбываючых партызанскіх брыгад стварылі кругавую абарону. Прадстаяла таксама разгрузіць горад ад больш за 20 тысяч ваеннапалонных. Іх канваіравалі таксама партызаны.

- Знакаміты партызанскі парад у вызваленым Мінску 16 ліпеня 1944 года: як сёння гісторыкі ацэньваюць гэтую падзею?

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: У практычна цалкам разбураным горадзе, вызваленым ад ворага, адбылася ўнікальная падзея: прайшлі парадным строем дзясяткі тысяч партызан. Такіх парадаў у сусветнай гісторыі не было ні да ні пасля, як не было ў свеце настолькі масавага партызанскага руху, як у Савецкай Беларусі. Перамогу над ворагам тут набліжалі звыш 370 тысяч народных мсціўцаў. Партызанскі рух на беларускай зямлі быў усенародным. Камандаванне палічыла, што партызаны маюць права на заслужаны трыумф.

Ужо 8 ліпеня, як сведчаць архіўныя дакументы, "ў выкананне указанняў генерал-лейтэнанта П. Панамарэнкі аператыўная група штаба партызанскага руху, якая знаходзіцца ў г. Мінску, разгарнула падрыхтоўку да правядзення мітынгу-парада партызанскіх брыгад і атрадаў у сталіцы БССР – г. Мінск". Месцам яго правядзення вызначылі гарадскі іпадром, тэрыторыю якога папярэдне абследавалі сапёры і ўзялі пад ахову партызаны брыгады "Буравеснік".

Да вечара 15 ліпеня ў Мінску сабраліся 30 партызанскіх брыгад і 2 асобна дзеючыя атрады, у тым ліку 20 брыгад Мінскай вобласці, 9 брыгад Баранавіцкай і адна – Вілейскай вобласці, агульнай колькасцю больш за 30 тысяч чалавек.

Міма маршам праходзілі брыгады імя Шчорса, Чапаева, Чкалава, "Беларусь", "Буравеснік" і іншыя. На грудзях у кожнага ўдзельніка ззяла медаль "Партызану Айчыннай вайны" – іх уручылі героям напярэдадні. А 17 ліпеня 1944 года, дарэчы, быў яшчэ адзін, звязаны з поспехам стратэгічнай аперацыі "Баграціён". Яго называюць "парадам ганьбы". Па вуліцах Масквы савецкія байцы правялі пад канвоем трапілых у палон на беларускай тэрыторыі 57 тысяч салдат і афіцэраў вермахта.

Многія ўдзельнікі мінскага парада на наступны дзень сыходзілі на фронт, прадстаяла яшчэ 10 месяцаў вайны да Перамогі.

- Чаму неспастаўныя спробы гісторыкаў на Захадзе прымяншыць важнасць і значэнне стратэгічнай наступальнай аперацыі "Баграціён"?

В. СЕЛЕМЕНЕЎ: Заходняя гістарыяграфія, нягледзячы на новыя даследаванні і факты, упарта трымаецца за той тэзіс, што высадка дэсанту саюзных войскаў па антыгітлераўскай кааліцыі ў Нармандыі 6 чэрвеня 1944 года (а гэта адкрыццё другога фронту супраць Германіі) стала вырашальнай падзеяй Другой сусветнай вайны.

Але гістарычная праўда складаецца якраз у тым, што брытана-амерыканская дэсантная аперацыя "Оверлорд" (кодавая назва "Дзень Д") магла не быць паспяховай, калі б не наступленне Чырвонай арміі на Усходнім фронце. Дарэчы, савецкае камандаванне гарантавала гэта саюзнікам, ажыццяўлялася каардынацыя дзеянняў.

Па прыцягнутых сілах і сродках стратэгічная аперацыя "Баграціён" была куды больш маштабнай, чым высадка ў Нармандыі ў "Дзень Д", дзе ўдзельнічала 156 тысяч салдат. Ніякі "Оверлорд" не быў бы магчымы без поспехаў Чырвонай арміі.

К. КАЗАК: Трэба ўлічваць яшчэ адзін немаловажны момант. Катастрофа ў Беларусі прымусіла германскае камандаванне перакінуць сюды буйныя стратэгічныя рэзервы з захаду. Вядома, гэта стварыла спрыяльныя ўмовы для дзеянняў саюзнікаў пасля іх высадкі ў Нармандыі. Факты кажуць самі за сябе: 70 % сухапутных сіл вермахта працягвалі ваяваць на савецка-германскім фронце нават у той час, калі саюзнікі вялі баявыя дзеянні.

У ходзе аперацыі "Баграціён" Чырвоная армія нанесла найбуйнейшае паражэнне нямецкай арміі за ўсю ваенную гісторыю Германіі. Зыход вайны вырашаўся менавіта на савецкай тэрыторыі. Заходнія крыніцы прыводзяць такую лічбу: з 5,3 мільёна нямецкіх салдат, загінулых у ходзе Другой сусветнай вайны, каля 4 мільёнаў палі менавіта на Усходнім фронце. Наступальная аперацыя "Баграціён" стала для ворага тым ударам, пасля якога аднавіцца ён не змог.
Нарадзіўся ў 1946 годзе ў Мінску. З 1968-га працуе ў архіўных установах, у 1982–2010 гадах – дырэктар Нацыянальнага архіва.

Вучоны-гісторык, архівіст, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі ў галіне навукі і тэхнікі (2002 г., у складзе аўтарскага калектыву) за цыкл работ "Беларускія гастарбайцеры". Ганаровы архівіст Беларусі, кавалер ордэна Пашаны (2002).

Сфера навуковых інтарэсаў: гісторыя Беларусі з 1917 года, пытанні архівазнаўства.
Нарадзіўся ў 1955 годзе ў Альшанах Столінскага раёна. Скончыў гістарычны факультэт МДПІ імя М. Горкага па спецыяльнасці "гісторыя і замежная мова".

Працаваў у Нацыянальным архіве – навуковым супрацоўнікам, загадчыкам аддзела, намеснікам дырэктара. З 1995 года – у БДУ, дацэнт гістарычнага факультэта. Кандыдат гістарычных навук. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку шэрагу вучэбных дапаможнікаў.

Сфера навуковых інтарэсаў: архівазнаўства, гісторыя Другой сусветнай вайны.

| Падрыхтавала Сняжана МІХАЙЛОЎСКАЯ, часопіс "Беларуская думка". Выкарыстаны фотаілюстрацыі БЕЛТА.